Een van de vragen die we tijdens de koude maanden vaak krijgen, is:

Wat gebeurt er eigenlijk met vijvermosselen in de winter – en moet je iets speciaals doen om ze te beschermen?

Het korte antwoord is:

Vijvermosselen kunnen de hele winter in de vijver blijven.

De soorten vijvermosselen die in ons deel van Europa voorkomen, zijn van nature aangepast aan grote temperatuurverschillen gedurende het jaar. Wanneer het water kouder wordt, verminderen de mosselen simpelweg hun activiteit en energieverbruik aanzienlijk.

Normaal gesproken hoef je ze daarom niet uit de vijver te halen, naar binnen te verplaatsen of het water te verwarmen.

De winter is juist een volkomen natuurlijk onderdeel van de levenscyclus van een vijvermossel.

(Wanneer kun je vijvermosselen uitzetten?)

Wat doen vijvermosselen wanneer het water kouder wordt?

Vijvermosselen zijn koudbloedige dieren. Dit betekent eenvoudigweg dat hun activiteit voor een groot deel afhankelijk is van de watertemperatuur.

Wanneer de temperatuur in de herfst en winter daalt, worden de mosselen:

• minder actief
• langzamer in hun bewegingen
• minder actief met filteren
• zuiniger met hun energie
• vaak rustiger en dieper ingegraven op de bodem

Je zou bijna kunnen zeggen dat de mossel in een soort winterstand gaat.

Het is echter geen echte winterslaap, zoals bijvoorbeeld bij een egel. De mossel leeft nog steeds en kan haar schelp blijven openen en sluiten, maar haar stofwisseling en activiteitsniveau worden aanzienlijk lager.

Dit is een natuurlijke manier om energie te besparen in een periode waarin er ook minder plankton en voedsel in het water aanwezig is.

Filteren vijvermosselen nog steeds in de winter?

Ja, maar veel minder dan in de zomer.

Dit is belangrijk om te weten als je bijvoorbeeld mosselen hebt uitgezet om te helpen bij het filteren van een tuinvijver.

Wanneer het water warm is, zijn de activiteit en stofwisseling van de mosselen hoger. Wanneer de watertemperatuur daalt, neemt hun activiteit eveneens af.

In een wetenschappelijk onderzoek naar Anodonta anatina werd de activiteit van de mosselen vergeleken bij ongeveer 24 °C in de zomer en 4 °C in de winter. Bij de wintertemperatuur was hun zuurstofverbruik ongeveer vijf tot zes keer lager. Ook bewogen ze zich aanzienlijk langzamer en groeven ze zich minder snel in.

Dit betekent niet dat het slecht gaat met de mosselen.

Integendeel: dit is juist hun natuurlijke manier om gedurende de winter energie te besparen.

Als je in december, januari of februari dus maar weinig activiteit bij je vijvermosselen waarneemt, is dat volkomen normaal.

Wanneer de temperatuur in het voorjaar weer stijgt, neemt ook hun activiteit geleidelijk toe.

Bron: Een onderzoek dat werd gepubliceerd in het Journal of Experimental Biology toonde aan dat Anodonta anatina bij ongeveer 4 °C in de winter een aanzienlijk lagere stofwisseling en activiteit had dan bij ongeveer 24 °C in de zomer (Lurman, Walter & Hoppeler, 2014).

Hoe koud mag het water voor vijvermosselen worden?

Vijvermosselen zijn zeer goed bestand tegen kou.

Anodonta anatina komt van nature tot ver in het noorden van Europa voor, ook in gebieden met koude winters. Recent onderzoek toont aan dat zoetwatermosselen de winter onder andere doorkomen door hun stofwisseling te verlagen, hun energiereserves te gebruiken en zich in het bodemmateriaal in te graven.

Watertemperaturen van slechts enkele graden boven het vriespunt vormen daarom op zichzelf geen probleem.

Er zijn bijvoorbeeld natuurlijke populaties van Anodonta anatina onderzocht waarbij de watertemperatuur in de winter rond de 1 °C lag.

Het doorslaggevende punt is dus normaal gesproken niet of het water 2, 3 of 4 graden wordt.

Het belangrijkste is dat de mossel onder water blijft en niet vastvriest in massief ijs.

Wat als er ijs op de tuinvijver komt?

IJs op het oppervlak van de tuinvijver is volkomen normaal en betekent op zichzelf niet dat de mosselen gevaar lopen.

Onder het ijs blijft het water vloeibaar en blijven de vijvermosselen op de bodem liggen.

Dit is precies dezelfde situatie die ze tijdens koude winters ook in natuurlijke meren en vijvers tegenkomen.

Een tuinvijver hoeft daarom voor de vijvermosselen niet volledig ijsvrij te worden gehouden.

Het belangrijkste is dat je onderscheid maakt tussen:

IJs op het wateroppervlak

en

een vijver die volledig tot op de bodem bevriest.

Het eerste is normaal.

Het tweede moet worden voorkomen.

Kunnen vijvermosselen overleven als de vijver volledig bevriest?

We raden niet aan om daarop te vertrouwen.

Vijvermosselen kunnen zeer lage temperaturen verdragen, maar dat betekent niet dat ze in massief ijs mogen vastvriezen.

Onderzoek naar de koudetolerantie van zoetwatermosselen wijst erop dat hun belangrijkste overlevingsstrategie niet bestaat uit volledig bevriezen. Ze komen de kou onder andere door met een lagere stofwisseling, hun energiereserves, ingraven en een positie dieper in het water.

Heb je een zeer ondiepe tuinvijver waarin tijdens een langere vorstperiode al het water tot op de bodem kan bevriezen, dan zijn de omstandigheden minder geschikt.

Hoe groter en dieper de vijver is, hoe stabieler de temperatuur dieper in het water normaal gesproken blijft.

Moet ik vijvermosselen in de winter uit de vijver halen?

Nee – meestal juist niet.

Als de mosselen al in een bestaande tuinvijver of ander water leven, raden we doorgaans aan om ze te laten waar ze zijn.

Dat is hun natuurlijke leefomgeving.

Wanneer je ze uit de vijver haalt en naar een aquarium, emmer, garage of iets vergelijkbaars verplaatst, kunnen er andere problemen ontstaan met onder andere de temperatuur, waterkwaliteit, zuurstof en een gebrek aan natuurlijk voedsel.

Zolang de vijver voldoende water bevat en niet volledig tot op de bodem bevriest, kun je de mosselen normaal gesproken het beste met rust laten.

Ze hoeven dus niet binnenshuis te “overwinteren”.

Wat gebeurt er met de mosselen op de bodem?

Wanneer de winter nadert, kunnen de mosselen zich dieper in het bodemmateriaal ingraven en daardoor minder zichtbaar worden.

Dit is volkomen natuurlijk.

Vijvermosselen gebruiken hun gespierde voet om zich voort te bewegen en zich in zand, sediment of ander zacht bodemmateriaal in te graven.

Onderzoek wijst er ook op dat ingraven een belangrijk mechanisme is bij het overwinteren van zoetwatermosselen.

Dit is nog een reden waarom we over het algemeen aanraden om vijvermosselen, indien mogelijk, toegang te geven tot een gedeelte met zand, natuurlijk bodemsediment of een andere relatief zachte bodem.

Heb je een bodem van vijverfolie of beton, dan kun je bijvoorbeeld een kleinere zone met zand maken.

(Welke bodem hebben vijvermosselen nodig?)

Hoe zit het met zuurstof in de winter?

Vijvermosselen hebben ook in de winter zuurstof nodig, hoewel hun behoefte sterk afneemt wanneer het water koud wordt.

Interessant genoeg zijn Anodonta anatina en Anodonta cygnea relatief goed bestand tegen perioden met een zeer laag zuurstofgehalte. Laboratoriumonderzoek heeft bij beide soorten een aanzienlijke tolerantie voor hypoxie aangetoond.

Dat betekent natuurlijk niet dat je zuurstofloos water moet proberen te creëren.

In een normale, gezonde tuinvijver willen we ook gedurende de winter goede zuurstofomstandigheden behouden – zeker wanneer er vissen in de vijver leven.

Problemen kunnen vooral ontstaan in zeer kleine vijvers met grote hoeveelheden bladeren, slib en ander organisch materiaal. Bij de afbraak hiervan wordt zuurstof verbruikt.

Wanneer de vijver tegelijkertijd langere tijd met ijs bedekt is, kan de uitwisseling met de lucht boven het water worden beperkt.

Daarom blijven een goede waterkwaliteit, voldoende diepte en geschikte zuurstofomstandigheden ook in de winter belangrijk.

Moet je in de winter een luchtpomp gebruiken?

Als je al beluchting in de vijver gebruikt, kan het voordelig zijn om gedurende de winter enige circulatie en zuurstoftoevoer te behouden – vooral in een vijver met veel vissen.

Alleen vanwege de vijvermosselen is dit echter geen vereiste.

In een grotere natuurlijke vijver zal het systeem zichzelf vaak in evenwicht houden.

In een kleinere tuinvijver met veel vissen, veel organisch materiaal en kans op langdurige ijsvorming kan beluchting relevanter zijn.

Het is niet de bedoeling om zomertemperaturen te creëren.

De vijvermosselen mogen gerust koud worden. Dat is een natuurlijk onderdeel van hun jaarlijkse cyclus.

Moet je vijvermosselen in de winter voeren?

Nee.

Vijvermosselen hoeven normaal gesproken niet met de hand gevoerd te worden – ook niet in de winter.

Ze leven door natuurlijk voorkomende microscopische deeltjes, plankton en organisch materiaal uit het water te filteren.

In de winter is er minder biologische activiteit in de vijver, maar tegelijkertijd neemt ook de energiebehoefte van de mosselen sterk af.

Deze twee zaken sluiten dus op natuurlijke wijze op elkaar aan.

Je hoeft dit niet te compenseren door extra voer toe te voegen.

Kun je nieuwe vijvermosselen in de winter uitzetten?

Ja.

Vijvermosselen kunnen in principe het hele jaar door worden uitgezet, dus ook in de herfst en winter.

Ze komen van nature uit water waarvan de temperatuur met de seizoenen verandert en zijn daarom al aan koude temperaturen aangepast.

Je hoeft dus niet tot april of mei te wachten omdat het water koud is.

Het belangrijkste is dat de vijver geschikt is, voldoende water bevat en niet volledig bevroren is.

(Wanneer kun je vijvermosselen uitzetten?)

(Zo zet je vijvermosselen op de juiste manier uit)

Wat moet ik vóór de winter met mijn vijvermosselen doen?

In de meeste gevallen:

Helemaal niets.

Wil je ze toch de best mogelijke omstandigheden bieden, dan kun je rekening houden met enkele eenvoudige punten:

Laat ze in de vijver.
Haal ze niet naar binnen alleen omdat de temperatuur daalt.

Zorg ervoor dat de vijver niet tot op de bodem bevriest.
IJs op het oppervlak is op zichzelf geen probleem.

Geef ze bij voorkeur toegang tot een zachte bodem.
Zand of natuurlijk bodemsediment geeft ze de mogelijkheid om zich dieper in te graven.

Verwijder zeer grote hoeveelheden bladeren en rottend materiaal.
Een natuurlijke bodemlaag is prima, maar extreem veel organisch materiaal kan tijdens de afbraak zuurstof verbruiken.

Let op de zuurstoftoevoer als je een kleine vijver met veel vissen hebt.
In dat geval zijn de zuurstofomstandigheden in de winter belangrijk voor het volledige ecosysteem van de vijver – niet alleen voor de mosselen.

En verder:

Laat de natuur het werk doen.

Vijvermosselen zijn ontwikkeld om precies met deze seizoensverschillen om te gaan.

Hoe weet ik of mijn vijvermosselen in de winter nog leven?

Dat kan soms lastig te zien zijn.

In de winter kunnen ze lange tijd vrijwel stilliggen. Ook kunnen ze zo diep ingegraven zijn dat je ze bijna niet meer ziet.

Een gebrek aan beweging betekent dus niet automatisch dat een mossel dood is.

We raden niet aan om de mosselen steeds opnieuw op te graven om ze te controleren.

Laat ze liever rustig op de bodem liggen.

Een dode mossel zal na verloop van tijd meestal duidelijk openstaan en niet sluiten wanneer deze wordt aangeraakt. Het lage activiteitsniveau in de winter mag op zichzelf echter niet worden gezien als een teken dat er iets mis is.

In het voorjaar begint de activiteit opnieuw

Wanneer de dagen langer worden, het water warmer wordt en de biologische activiteit in de vijver toeneemt, volgen de mosselen vanzelf.

Er komt meer natuurlijk voedsel in het water, hun stofwisseling neemt toe en de mosselen worden weer actiever.

Ook hun filteractiviteit zal daarom normaal gesproken gedurende het voorjaar en de zomer toenemen.

Het is dus volkomen natuurlijk dat je een groot verschil merkt tussen een vijvermossel in januari en dezelfde mossel in juni.

Ons advies

Heb je vijvermosselen in een normale Nederlandse of Belgische tuinvijver of ander water, dan hoef je in de winter doorgaans niets bijzonders te doen.

Ze zijn van nature aangepast aan onze seizoenen en kunnen in zeer koud water leven.

Wanneer de temperatuur daalt, verlagen ze hun stofwisseling, bewegen en filteren ze minder en kunnen ze zich dieper in de bodem ingraven.

Zolang de vijver niet volledig tot op de bodem bevriest en de wateromstandigheden verder goed zijn, kunnen de mosselen de hele winter buiten blijven.

Je hoeft ze dus niet uit de vijver te halen, in een aquarium te zetten of het water warm te houden.

De winter is voor een vijvermossel niets ongewoons – het is een volkomen natuurlijk onderdeel van haar leven.

(Levende vijvermosselen kopen)

(Hoeveel vijvermosselen heb ik nodig?)

(Hoe werken vijvermosselen?)

---

Veelgestelde vragen over vijvermosselen in de winter

Kunnen vijvermosselen de winter overleven?

Ja. Vijvermosselen zijn van nature aangepast aan koude winters en kunnen het hele jaar in de vijver blijven. Wanneer de watertemperatuur daalt, verminderen ze hun activiteit en stofwisseling aanzienlijk.

Kunnen vijvermosselen water rond de 0 °C verdragen?

Ja. Zeer koud water vormt op zichzelf geen probleem voor vijvermosselen. Ze leven van nature in meren en vijvers waar de watertemperatuur in de winter dicht bij het vriespunt kan komen.

Kunnen vijvermosselen onder ijs overleven?

Ja. IJs op het wateroppervlak vormt normaal gesproken geen probleem, zolang er daaronder vloeibaar water blijft en de vijver niet volledig tot op de bodem bevriest.

Moet je vijvermosselen in de winter uit de vijver halen?

Nee. We raden normaal gesproken aan om ze in de vijver te laten. Ze hoeven niet binnenshuis te overwinteren.

Filteren vijvermosselen in de winter?

Ja, maar hun filteractiviteit wordt in koud water aanzienlijk lager. Wanneer de temperatuur in het voorjaar weer stijgt, neemt hun activiteit geleidelijk toe.

Houden vijvermosselen een winterslaap?

Niet in de letterlijke zin, maar ze gaan wel over op een toestand met zeer weinig activiteit. Hun stofwisseling, zuurstofverbruik, beweging en filteractiviteit nemen in koud water sterk af.

Graven vijvermosselen zich in de winter in?

Ze kunnen zich dieper in zand of natuurlijk bodemsediment ingraven. Dit is natuurlijk gedrag en kan ze onder andere helpen om de winterperiode door te komen.

Kun je vijvermosselen in de winter uitzetten?

Ja. Vijvermosselen kunnen in principe het hele jaar worden uitgezet, zolang de vijver geschikt en niet tot op de bodem bevroren is.

Moet ik vijvermosselen in de winter voeren?

Nee. Vijvermosselen leven van de natuurlijk voorkomende microscopische deeltjes in het water. Tegelijkertijd neemt hun energiebehoefte in de winter sterk af.